Niech Cię odleci mara

Trzeci film fabularny Andrzeja Barańskiego – po telewizyjnym W domu i pełnometrażowych Wolnych chwilach – potwierdził jego pozycję twórcy idącego własną drogą, nieprzynależnego do żadnej szkoły czy nurtu. Reżyser konsekwentnie realizuje osobistą filozofię kina, opartą na prawie do indywidualnej interpretacji świata, kształtowanej przez doświadczenie i refleksję. Niech cię odleci mara uchodzi za jedno z najdojrzalszych i najbardziej reprezentatywnych dzieł Barańskiego: film wyciszony, pozbawiony publicystycznej jednoznaczności, sprzyjający wydobywaniu subtelnych emocji i sensów. Scenariusz powstał na podstawie powieści Waldemara Siemińskiego, wydanej na początku lat siedemdziesiątych. Akcja rozgrywa się w 1950 roku w niewielkim małopolskim miasteczku. Józef Piasecki, miejscowy sklepikarz, przeżywa trudny czas – jako „prywaciarz” jest systematycznie nękany kontrolami, karami i wstrzymywaniem dostaw. Podobnie jak ksiądz czy aptekarz traci dawną pozycję społeczną. Narastające rozgoryczenie przeradza się w apatię, którą próbuje zagłuszyć narzekaniem na nowy ustrój i słuchaniem zakazanych radiostacji. Jego sytuację komplikuje konflikt z siedemnastoletnim synem Witkiem, przechodzącym burzliwy okres dojrzewania i konfrontacji z dorosłością. Chłopak z rosnącym niepokojem obserwuje otaczający go świat. Głęboko przeżywa śmierć przedwojennego socjalisty „Burzy”, widzi życiową degrengoladę starszego kolegi Romusia, doświadcza pierwszych miłosnych inicjacji. Choć początkowo z życzliwością odnosi się do nowego ustroju, stopniowo zaczyna rozumieć trudne położenie własnej rodziny w realiach zachodzących przemian społecznych. Mimo że akcja filmu osadzona jest w ponurych latach stalinowskich, Barański łagodzi narrację nostalgią i dyskretnym humorem. Jego bohaterowie nie ulegają ideologicznemu amokowi – dominują tu ludzie przyziemni: rzemieślnicy, drobnomieszczanie, chłopi, którzy zamiast „naprawiać świat”, starają się po prostu przetrwać. Reżyser pokazuje stalinizm z perspektywy codzienności, pracy i rodzinnych trosk, dalekiej od wielkiej polityki. Istotną wartością filmu jest także sugestywny obraz życia prowincji. Barański z ogromną dbałością portretuje małomiasteczkową obyczajowość, ludzkie typy i przestrzeń – sklepy, mieszkania, ulice, architekturę. W dużej mierze odpowiada za to znakomite aktorstwo, zwłaszcza Bronisława Pawlika i Anny Ciepielewskiej. Niech cię odleci mara potwierdza klasę reżysera, pokazując, że kino osobiste może jednocześnie mówić o sprawach uniwersalnych: dojrzewaniu, przemijaniu i losie ludzi spychanych na margines przez historię.